काठमाण्डौ l एक वर्षअघि सडकमा उत्रिएको जेनजी पुस्तालाई केवल एउटा आन्दोलनकारी भीडका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । त्यो भीडभित्र तत्कालीन राजनीतिक अवस्था, शासन प्रणाली, सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टि, रोजगारीको अभाव र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताबाट बनेको लामो समयदेखिको असन्तोष थियो ।

सामाजिक सञ्जालमा व्यक्त हुँदै आएका प्रश्नहरू जब सडकमा सुनिन थाले, त्यसले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस जन्मायो । परम्परागत राजनीतिक संगठन र नेतृत्वको घेराभन्दा बाहिरबाट आएको युवाको आवाजले राजनीतिक दल, राज्य संयन्त्र र पुरानो राजनीतिक संस्कारमाथि प्रश्न उठायो ।

त्यो प्रश्न केवल सरकारसँग थिएन । त्यो प्रश्न समग्र राजनीतिक प्रणाली र त्यसको कार्यशैलीसँग थियो ।

एक वर्षको अवधिमा आन्दोलनले उठाएका प्रश्न कति सम्बोधन भए ? र कति प्रश्न अझै बाँकी छन् ?

जेनजी आन्दोलन अचानक उत्पन्न भएको असन्तुष्टि थिएन । राजनीतिप्रतिको निराशा, रोजगारीको सीमित अवसर, विदेश पलायनको बढ्दो प्रवृत्ति, भ्रष्टाचारसम्बन्धी गुनासा, सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टि र राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वासजस्ता विषय लामो समयदेखि युवामाझ चर्चामा थिए ।

सामाजिक सञ्जालले यी असन्तुष्टिलाई व्यक्त गर्ने र समान धारणा भएका युवालाई जोड्ने महत्वपूर्ण माध्यमको भूमिका निर्वाह गर्‍यो ।

यसको एउटा विशेष पक्ष परम्परागत राजनीतिक संगठनभन्दा बाहिर रहेर युवाहरूको ठूलो समूह एउटै असन्तुष्टिको आधारमा संगठित हुनु थियो ।

यसले राजनीतिक दलहरूलाई पनि एउटा सन्देश दियो—युवाको राजनीतिक सहभागिता केवल निर्वाचनको समयमा हुने समर्थनमा मात्र सीमित छैन ।

आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव के रह्यो ?

एक वर्षको मूल्यांकन गर्दा जेनजी आन्दोलनको स्पष्ट प्रभावमध्ये एउटा हो l युवाका मुद्दा राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्नु ।

युवाको रोजगारी, विदेश पलायन, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको विश्वास, सार्वजनिक जवाफदेहिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राज्यका संस्थाहरूको कार्यसम्पादनजस्ता विषयमा बहस थप तीव्र भयो ।

यसले युवापुस्तालाई आफ्नो सामूहिक आवाजको प्रभावबारे पनि एउटा अनुभव दिएको छ । तर यसलाई केवल आन्दोलनको उपलब्धि भनेर निष्कर्ष निकाल्नुअघि अर्को पक्ष पनि हेर्न आवश्यक छ ।

आन्दोलनले प्रश्न उठाउन र दबाब सिर्जना गर्न सक्यो । तर ती प्रश्नलाई दीर्घकालीन नीति र संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्ने प्रक्रिया अझै जटिल र अपूर्ण छ ।

परिवर्तनको मापन कसरी गर्ने ?

आन्दोलनपछि राजनीतिक बहसमा ‘परिवर्तन’ शब्द निकै प्रयोग भयो । तर परिवर्तनको अर्थ के हो भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण छ । नेतृत्व परिवर्तन हुनु एउटा पक्ष हुन सक्छ । तर शासन प्रणालीको कार्यशैली, संस्थागत जवाफदेहिता, सेवा प्रवाह, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, रोजगारी सिर्जना र नीति निर्माणको प्रक्रियामा देखिने सुधारलाई पनि परिवर्तनको मापनको आधार बनाउनुपर्ने हुन्छ । त्यसैले जेनजी आन्दोलनको प्रभाव मूल्यांकन गर्दा केवल को सत्तामा आयो ? भन्ने प्रश्न पर्याप्त हुँदैन ।

बरु, राज्य सञ्चालनको शैलीमा कति परिवर्तन आयो ? युवाका मुद्दा नीति निर्माणमा कति प्राथमिकतामा परे ? सार्वजनिक संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउने काम कति भयो ? जस्ता प्रश्न पनि सँगसँगै हेर्नुपर्ने हुन्छ ।

अपेक्षा र वास्तविकताबीचको दूरी

हरेक आन्दोलनले तत्काल परिवर्तनको अपेक्षा सिर्जना गर्छ । जेनजी आन्दोलनमा पनि त्यस्तै भयो ।

सडकमा देखिएको ऊर्जा र उठेका नाराले तत्कालै ठूलो राजनीतिक परिवर्तन हुने अपेक्षा धेरै युवामा सिर्जना गरेको हुन सक्छ । तर राज्यका संस्था, नीति र राजनीतिक संस्कारमा परिवर्तन ल्याउने प्रक्रिया सामान्यतया लामो हुन्छ ।

यस कारण एक वर्षको अवधिमा सबै अपेक्षा पूरा नभएको अवस्थालाई आन्दोलन पूर्ण रूपमा असफल भयो भन्ने निष्कर्षमा पुगेर हेर्नु पनि उचित हुँदैन । त्यसैगरी, केवल राजनीतिक बहस परिवर्तन भयो भन्दैमा आन्दोलनका सबै उद्देश्य पूरा भए भन्नु पनि पर्याप्त हुँदैन ।

वास्तविक मूल्यांकनका लागि आन्दोलनले उठाएका माग र त्यसपछि भएका ठोस परिवर्तनबीचको सम्बन्ध हेर्न आवश्यक हुन्छ ।

जेनजीले के पाए ?

एक वर्षको अवधिमा जेनजी पुस्ताले केही महत्वपूर्ण राजनीतिक र सामाजिक अनुभव हासिल गरेको देखिन्छ । सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, युवाको आवाजले सार्वजनिक बहसको दिशा प्रभावित गर्न सक्छ भन्ने अनुभव स्थापित भएको छ ।

युवाहरूले आफूहरू केवल सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया जनाउने समूह नभई सार्वजनिक नीतिमा प्रभाव पार्न सक्ने नागरिक शक्ति भएको अनुभूति पनि गरेका छन् ।

त्यसैगरी, राजनीतिक दल र नेतृत्वका लागि युवाका मुद्दालाई बेवास्ता गर्न कठिन हुने वातावरण बनेको छ ।तर यी उपलब्धिलाई दीर्घकालीन उपलब्धिमा बदल्न संस्थागत प्रयास आवश्यक हुन्छ ।

के अझै बाँकी छ ?

आन्दोलनले उठाएका सबै विषयको समाधान एक वर्षमै सम्भव हुन्छ भन्ने अपेक्षा व्यावहारिक नहुन सक्छ । तर केही विषयमा प्रगति कस्तो भयो भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो ।

रोजगारी र अवसरको प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ ।
विदेश पलायनको विषय अझै चुनौतीकै रूपमा छ ।
भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सार्वजनिक जवाफदेहिताको प्रश्न पनि निरन्तर बहसमा छ ।
राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको युवाको विश्वास पुनःनिर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि कायमै छ ।

यस अर्थमा जेनजी आन्दोलनले केही प्रश्नको बहस सुरु गर्‍यो, तर ती प्रश्नको अन्तिम उत्तर अझै खोजीकै क्रममा छन् ।

आन्दोलनको अर्को चुनौती : संस्थागत रूपान्तरण

जेनजी आन्दोलनको शक्ति यसको स्वतन्त्र र विकेन्द्रित स्वरूप थियो । तर दीर्घकालीन प्रभावका लागि यही संरचनाले चुनौती पनि खडा गर्न सक्छ ।

साझा असन्तुष्टिले ठूलो समूहलाई एक ठाउँमा ल्याउन सक्छ । तर त्यसपछि नीति निर्माण, संगठन, नेतृत्व र निरन्तर नागरिक सहभागिताका लागि थप संरचना आवश्यक पर्न सक्छ ।

यसको अर्थ जेनजी अनिवार्य रूपमा परम्परागत राजनीतिक दलकै शैलीमा जानुपर्छ भन्ने होइन ।बरु नागरिक अभियान, नीति बहस, सामाजिक उद्यम, स्थानीय शासन, सार्वजनिक निगरानी र राजनीतिक सहभागिताका विभिन्न माध्यममार्फत आफ्नो प्रभावलाई निरन्तरता दिन सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ ।

सामाजिक सञ्जाल : अवसरसँगै जिम्मेवारी

जेनजी आन्दोलनमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका उल्लेखनीय रह्यो । यसले सूचनाको पहुँच बढायो, युवालाई जोड्यो र परम्परागत माध्यमभन्दा फरक ढंगले राजनीतिक मुद्दा सार्वजनिक गर्‍यो ।

तर सामाजिक सञ्जालको प्रभावसँगै गलत सूचना, अपुष्ट दाबी र उत्तेजनात्मक सामग्रीको जोखिम पनि हुन्छ । त्यसैले आगामी दिनमा युवाको राजनीतिक सहभागितासँगै तथ्यमा आधारित बहस, डिजिटल साक्षरता र जिम्मेवार अभिव्यक्ति पनि महत्वपूर्ण हुनेछन् ।

अबको प्रश्न आन्दोलनभन्दा अगाडि छ

जेनजी आन्दोलनको पहिलो चरण प्रश्न उठाउने थियो ।अबको चरण ती प्रश्नलाई नीति, व्यवहार र संस्थागत सुधारसँग जोड्ने हुन सक्छ । राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउनु लोकतन्त्रमा आवश्यक छ । तर वैकल्पिक नेतृत्व र नीतिको बहस पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु महत्वपूर्ण छ । त्यससँगै पारदर्शिता र जवाफदेहिताको व्यवहारिक प्रणालीबारे बहस गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ । रोजगारीको माग गर्नु स्वाभाविक हो । त्यससँगै रोजगारी सिर्जना गर्ने आर्थिक तथा नीतिगत आधारबारे बहस आवश्यक हुन्छ ।

यसरी हेर्दा जेनजी पुस्तासामु अब केवल विरोध गर्ने होइन, विकल्पबारे बहस गर्ने चुनौती पनि छ ।

एक वर्षको निष्कर्ष : उपलब्धिभन्दा बढी एउटा निरन्तर प्रक्रिया

जेनजी आन्दोलनको एक वर्षलाई न पूर्ण सफलता भन्न सकिन्छ, न पूर्ण असफलता ।

यसले युवाको असन्तुष्टिलाई राजनीतिक बहसको केन्द्रमा ल्यायो । नागरिक सहभागिताको नयाँ शैली देखायो । राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउने वातावरणलाई थप बलियो बनायो ।

तर आन्दोलनले उठाएका रोजगारी, सुशासन, जवाफदेहिता, अवसर र राजनीतिक संस्कारसम्बन्धी प्रश्नको पूर्ण समाधान भएको अवस्था भने देखिँदैन ।

त्यसैले एक वर्षपछि जेनजी आन्दोलनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण मूल्यांकन शायद यही हो l आन्दोलनले परिवर्तनको आवश्यकता देखायो, तर परिवर्तनको प्रक्रिया अझै जारी छ ।

एक वर्षअघि प्रश्न थियो l ‘अब पुरानै ढर्राले देश चल्ने हो ?’

एक वर्षपछि प्रश्न थपिएको छ l ‘त्यसको विकल्प के हो, र त्यसलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने ?’

यी दुवै प्रश्नको उत्तर तत्काल आउन आवश्यक छैन । तर लोकतान्त्रिक समाजमा प्रश्न उठिरहनु र त्यसको उत्तर खोजिरहनु नै परिवर्तनको महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो ।

अब जेनजी आन्दोलनको प्रभाव सडकमा कति मानिस उत्रिए भन्नेबाट मात्र होइन, नीति, नेतृत्व, नागरिक सहभागिता र राज्य सञ्चालनमा दीर्घकालीन रूपमा कति प्रभाव पार्न सक्यो भन्ने आधारबाट मूल्यांकन गर्नुपर्ने समय आएको छ ।