|
आसोज २५, डेस्क। नेपालमा पैसाको चलन एक लामो ऐतिहासिक प्रक्रिया मार्फत सुरु भएको हो। प्राचीन समयमा, नेपालमा बार्टर प्रणाली (वस्तु विनिमय प्रणाली) प्रचलित थियो। यस प्रणालीमा मानिसहरूले वस्तु तथा सेवाहरू सिधै साटासाट गर्थे, तर यो प्रणालीले व्यापार र आर्थिक गतिविधिहरूलाई सहज बनाउने ठोस उपाय प्रदान गर्न सकेन। त्यसपछि धातुको सिक्काको प्रचलन सुरु भयो।
नेपालमा पैसाको चलनको प्रमुख इतिहास:
धातुका सिक्काको सुरुवात: नेपालमा पैसाको चलन राजा मणदेवको शासनकाल (५४० ई.स. तिर) मा धातुको सिक्का (तम्रपद्म सिक्का) प्रयोगमा आएको मानिन्छ। मणदेवले ताम्र सिक्का चलाएर राज्यको आर्थिक प्रणालीलाई संगठित गर्ने प्रयास गरेका थिए।
मल्ल काल: मल्ल राजाहरूको पालामा पनि विभिन्न धातुका सिक्काहरू चलनमा थिए। त्यस बेला सुन, चाँदी र ताम्रबाट बनेका सिक्काहरू चलाउने गरिन्थ्यो। यी सिक्काहरूले व्यापार तथा राजकीय करको भुक्तानीलाई सजिलो बनायो।
शाहकाल: पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण पछि पनि धातुका सिक्काहरूलाई निरन्तरता दिए। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका सिक्काहरू चलाए जसलाई “मोहोर” भनिन्थ्यो।
राणा शासन: राणा शासनमा पनि सिक्का प्रणालीलाई सुधार गरिएको थियो। पहिलो पटक नेपालमा आधिकारिक रूपमा बैंक नोटको अवधारणा १९४५ मा “सदर मुल्की खोला” को स्थापना भएको थियो।
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना: सन् १९५६ मा नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भएपछि नेपालमा औपचारिक रूपमा बैंक नोट र सिक्काको उत्पादन र व्यवस्थापनको काम नेपाल राष्ट्र बैंकले गर्न थाल्यो। यसले आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको विकाससँगै कागजी नोटलाई पनि प्रचलनमा ल्यायो।
यसरी, नेपालमा पैसाको चलन धातुका सिक्काबाट सुरु भई कागजी नोटको प्रणालीसम्म विकास हुँदै आएको हो।
नेपालमा पैसाको चलन एक लामो ऐतिहासिक प्रक्रिया मार्फत सुरु भएको हो। प्राचीन समयमा, नेपालमा बार्टर प्रणाली (वस्तु विनिमय प्रणाली) प्रचलित थियो। यस प्रणालीमा मानिसहरूले वस्तु तथा सेवाहरू सिधै साटासाट गर्थे, तर यो प्रणालीले व्यापार र आर्थिक गतिविधिहरूलाई सहज बनाउने ठोस उपाय प्रदान गर्न सकेन। त्यसपछि धातुको सिक्काको प्रचलन सुरु भयो।
नेपालमा पैसाको चलनको प्रमुख इतिहास:
धातुका सिक्काको सुरुवात: नेपालमा पैसाको चलन राजा मणदेवको शासनकाल (५४० ई.स. तिर) मा धातुको सिक्का (तम्रपद्म सिक्का) प्रयोगमा आएको मानिन्छ। मणदेवले ताम्र सिक्का चलाएर राज्यको आर्थिक प्रणालीलाई संगठित गर्ने प्रयास गरेका थिए।
मल्ल काल: मल्ल राजाहरूको पालामा पनि विभिन्न धातुका सिक्काहरू चलनमा थिए। त्यस बेला सुन, चाँदी र ताम्रबाट बनेका सिक्काहरू चलाउने गरिन्थ्यो। यी सिक्काहरूले व्यापार तथा राजकीय करको भुक्तानीलाई सजिलो बनायो।
शाहकाल: पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण पछि पनि धातुका सिक्काहरूलाई निरन्तरता दिए। पृथ्वीनारायण शाहले चाँदीका सिक्काहरू चलाए जसलाई “मोहोर” भनिन्थ्यो।
राणा शासन: राणा शासनमा पनि सिक्का प्रणालीलाई सुधार गरिएको थियो। पहिलो पटक नेपालमा आधिकारिक रूपमा बैंक नोटको अवधारणा १९४५ मा “सदर मुल्की खोला” को स्थापना भएको थियो।
नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना: सन् १९५६ मा नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना भएपछि नेपालमा औपचारिक रूपमा बैंक नोट र सिक्काको उत्पादन र व्यवस्थापनको काम नेपाल राष्ट्र बैंकले गर्न थाल्यो। यसले आधुनिक बैंकिङ प्रणालीको विकाससँगै कागजी नोटलाई पनि प्रचलनमा ल्यायो।
यसरी, नेपालमा पैसाको चलन धातुका सिक्काबाट सुरु भई कागजी नोटको प्रणालीसम्म विकास हुँदै आएको हो
नेपालमा पैसाको प्रचलनको लामो ऐतिहासिक प्रक्रिया रहेको छ। प्रारम्भिक समयमा वस्तु विनिमय प्रणाली अर्थात् बार्टर प्रणालीलाई आधार बनाएर व्यापार गरिन्थ्यो, जहाँ मानिसहरूले वस्तु र सेवाहरूको सिधै साटासाट गर्थे। तर, यो प्रणाली व्यापार र आर्थिक गतिविधिहरूलाई सहज बनाउन पर्याप्त थिएन। यसपछि धातुका सिक्काहरूको प्रयोग सुरु भएको थियो।
राजा मणदेवको शासनकाल (करिब ५४० ई.स. तिर) मा नेपालमा पहिलो पटक धातुको सिक्का (तम्रपद्म सिक्का) प्रचलनमा आएको पाइन्छ। मणदेवले ताम्र सिक्का चलाएर राज्यको आर्थिक प्रणालीलाई संगठित गर्ने प्रयास गरेका थिए।
मल्ल कालमा सुन, चाँदी, र ताम्रबाट बनेका विभिन्न प्रकारका सिक्काहरूको चलन थियो, जसले व्यापार र राजकीय करको भुक्तानीलाई सजिलो बनायो। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपछि पनि धातुका सिक्काहरू, विशेष गरी चाँदीका “मोहोर” प्रचलनमा राखिएका थिए।
राणा शासनकालमा सिक्का प्रणालीलाई थप सुधार गर्दै, १९४५ मा “सदर मुल्की खोला” को स्थापना भयो, जसले बैंक नोटको अवधारणा ल्यायो। सन् १९५६ मा नेपाल राष्ट्र बैंकको स्थापना भएसँगै नेपालमा औपचारिक रूपमा बैंक नोट र सिक्का उत्पादनको जिम्मेवारी लिइएको थियो।
यसरी, नेपालमा पैसाको चलन धातुका सिक्काबाट सुरु भई आधुनिक बैंकिङ प्रणालीसम्म विस्तार भएको छ।
